ВЕРСИЯ ДЛЯ СЛАБОВИДЯЩИХ

МУНИЦИПАЛЬНАЯ БЮДЖЕТНАЯ ОБРАЗОВАТЕЛЬНАЯ ОРГАНИЗАЦИЯ

"БАЯГИНСКАЯ СРЕДНЯЯ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНАЯ ШКОЛА им И.М. ХАТЫЛАЕВА"

МУНИЦИПАЛЬНЫЙ РАЙОН "ТАТТИНСКИЙ УЛУС"

 

 

"Чэчик" январь 2015

      “МИФ”

        Бу ый 19-24 күннэригэр оскуолабытыгар математика, информатика уонна физика нэдиэлэтэ биллэриллибитэ.

 Нэдиэлэ устата техническэй цикл учууталлара кылааһы барытын хабан араас күрэхтэһиилэри үрдүк таһымнаахтык тэрийдилэр.

              Ол курдук, “Биржа знаний” оонньууга хас биирдии үөрэнээччи учууталлартан араас таһымнаах сорудахтары ылан реал хомуйуста. Түмүккэ, аукционтан сөбүлээбит бириистэрин – туһалаах мас-сал, минньигэс ас “атыылаһан” (суперприз “Термос”—VIII кылаас, торт —XI кылаас) үөрэн-көтөн тарҕастылар.

Бөлөхтөрүнэн 5-6 кылаастарга матбой (кыайыылаах – 6 кылаас хамаандата), 7-8 кылаастарга физматбой (кыайыылаах – 8 кылаас хамаандата) буолла. Улахан кылаас оҕолоругар «Интеллектуальный марафон» диэн саҥа сонун оонньуу ыытылынна Манна кылаастан 5-тии үөрэнээччи тутуспутунан сүүрэ сылдьан араас моһоллору аастылар: садаача суоттааһынын, үҥкүүнү, фигураларынан сирэй оҥорууну, уо.д.а. Дьүүллүүр сүбэ бу күрэхтэһиигэ бириэмэни уонна баалы тэҥинэн учуоттаата. Түмүккэ, бочуоттаах миэстэни XI кылаас үөрэнээччилэрэ ылан үөрүүлэрэ үксээтэ.

Бу нэдиэлэҕэ оҕо эрэ буолбакка төрөппүт эмиэ активнай кыттыыны ылла. Ол курдук, 1-4 кылаас оҕолоругар “Математическай дьиэ-кэргэн” диэн тэрээһин сэргэхтик ааста. Манна барыта 8 дьиэ кэргэн (ийэ оҕотунаан, аҕа оҕотунаан) кыттан, сыыппараларынан уруһуйдаатылар, чыыһылалар тустарынан остуоруйа кэпсээтилэр, лабиринт аастылар. Тыҥааһыннаах киирсии кэнниттэн кыайыылааҕынан I кылаас үөрэнээччитэ Тарабукина Анжела эһээтинээн Сергей Николаевич Потаповтыын таҕыстылар.

“МИФ” нэдиэлэ устата үөрэнээччи техническэй предметтэргэ билиитин кэҥэттэ, урукку базатын чиҥэттэ, саҥаны элбэҕи биллэ. Инникитин маннык тэрээһиннэр ыытылла туралларыгар баҕарабыт!

Чурукова Айыы-Сиэнэ

Биһиги эдэр корреспондеммыт Чурукова Айыы-Сиэнэ оҕолорго аналлаах «Кэскил» хаһыаты кытта ыкса ситимнээхтик үлэлиир, бэйэтин ыстатыйаларын бэчээттэтэр, араас конкурстарга кыттар. Ону учуоттаан  «Кэскил» хаһыат редакцията Айыы-Сиэнэҕэ «ОКЕАН» лааҕыр босхо путевкатын бэлэхтээтэ. Дьүөгэбитигэр умнуллубаттык сынньанарыгар баҕарыаҕын!!!

* * *

Бу ый 10-11 күннэригэр биһиги дакылааччыттарбыт Дьокуускай куоракка “Инникигэ хардыы” НПК-ҕа кытыннылар. Слепцова Ариадна лауреат үрлүк аатын ылан Москваҕа Всероссийскай НПК-ҕа кыттар чиэскэ тигистэ. Ол таһынан, Гоголев Степа уруһуй конкурсугар бастакы истиэпэннээх дипломант аатын ылан харчынан наҕараадаланна.

* * *

Спорт - чөл олох төрдө. Тохсунньу 21 күнүгэр алын сүһүөх кылаастарыгар мас тардыһыы күрэхтэһиитэ буолан ааста. Ол түмүгүнэн, уолаттарга 30 киилэҕэ 1 миэстэ – Шамаев Толя, 2 миэстэ – Власов Герман, 3 м. – Пахомов Лэгэнтэй; 25 киилэҕэ 1 м. - Ким Сергей, 2м.– Тимофеев Андрей, 3м -  Белолюбскай Вова буоллулар. Үрдүк ыйааһыҥҥа 1  миэстэҕэ Кычкин Рома таҕыста, 2м. – Христофоров Спартак, 3м. – Луковцев Ариан. Кыргыттарга 30 киилэҕэ 1 миэстэ – Готовцева Вилза, 2м. – Дедюкина Нарыйа, 3м. – Потапова Диана; үрдүк ыйааһыҥҥа 1м. – Филиппова Юля, 2м. – Неустроева Люда уонна 3м. – Егорова Лиана буоллулар. Ону таһынан, биһиги нэһилиэк олохтоохторо, учууталларбыт уонна үөрэнээччилэр Дэбдиргэҕэ мас тардыһыы күрэҕэр ситиһиилээхтик кыттан, кыайыылаах үрдүк аатын ылан үөрүүлэрэ үрдээтэ.

* * *

Тохсунньу 19 күнүгэр саха тылын учууталлара Жиркова С.В. уонна Мандарова М.В. 5-7 кылаас үөрэнээччилэригэр саха народнай поэта С.Р.Кулачиков – Эллэй 110 сааһыгар аналлаах “ТОК” шоу күрэҕи тэрийдилэр. Манна суруйааччы олоҕун, айар үлэтин туһунан ыйытыыларга хоруйдар бэрилиннилэр, хартыынанан таайдылар, болҕомтоҕо күрэхтэстилэр уонна төрөөбүт дойдубут киэн туттар дьонун төһө билэллэригэр тургутутук аастылар. Бары түһүмэхтэри эрэллээхтик ааһан, кыайыылааҕынан “Урааҥхайдар” хамаанда (хапытаан Неустроев Максим) таҕыста.  

* * *

Олунньу ый саҥатыгар оскуолабытыгар ПРЕЗИДЕНТ БЫЫБАРА буолара күүтүллэр. Кандидаттарынан Чурукова Айыы-Сиэнэ (10 кыл.), Попова Фрося (10 кыл.) уонна Романова Алина (9 кыл.) турдулар. Нэдиэлэ устата кандидаттар бэйэлэрин программаларын билиһиннэриэхтэрэ, агитационнай үлэ ыытыллыаҕа. Ким кыахтаах, бэлэмнээх кыайдын!!!

.

Сивцева Ира

                      "Биьиги ситиьиилэрбит"

Мин үүнэр саҥа 2015 сылы Ил Дархан Егор Афанасьевич Борисов республика бастыҥ үөрэнээччилэригэр тэрийэн ыытар Ороһуоспатааҕы харыйатыгар көрүстүм. Биһиги оскуолаттан Слепцова Ариадна уонна мин бу үрдүк чиэскэ тиксибиппит. Тааттаттан барыта 26 оҕо барбыта, салайааччыларбыт Тыараһа орто оскуолатын учууталлара Вилюита Тихоновна уонна Сардаана Ивановна этилэр. Кинилэр биһигини олус үчүгэйдик илдьэ сырыттылар.

Республикаттан кэлбит оҕолор бары үс лааҕырынан түспүппүт: «Абырал», «Бэс Чагда» уонна «Чэбдик». Биһиги “Абыралга” сынньанныбыт. Ахсынньы 23-28 күнүгэр диэри Дьокуускай куорат кэрэ-бэлиэ миэстэлэринэн күүлэйдээбиппит: ирбэт тон саарыстыбатыгар, Е.М.Ярославскай аатынан краеведческай музейга, «Триумф» спортивнай комплекска, «Сэттис халлаан» рестораҥҥа аһаабыппыт, элбэх сиринэн экскурсиялаабыппыт. ХИФУ-га анаан көрсүһүү тэрийэн үөрэх туһунан кэпсээбиттэрэ.

Ахсынньы 27  күнүгэр Саха циркэтин дьиэтигэр кэтэһиилээх Ороһуоспатааҕы харыйабыт буолбута. Республикаттан барыта 700-тэн тахса оҕо мустан сөҕөн-махтайан, бырааһынньыктаан, элбэх доҕоттордонон, Ил Дархантан бэлэх-туһах тутан тарҕаспыппыт. Бу үөрүүлээх, улахан тэрээһиҥҥэ сылдьан астынан кэлбиппэр, бастатан туран, махтанабын тренербэр П.А.Винокуровка, Тааттатааҕы оҕо спортивнай оскуолатыгар, үөрэнэр оскуолам учууталларыгар, ийэбэр уонна эбээлээх, эһээбэр.

 

 

Күүс-көмө, өйөбүл буолбут ийэм дьүөгэлэригэр “Дьиэрэй” фольклорнай ансаамбылга. Барыларыгар баҕарабын үгүс үөрүүнү, дьолу-соргуну уонна доруобуйаны!

   Күндү үөрэнээччилэр! Оскуолаҕа үөрэнэр кэмҥитигэр элбэҕи ситиһиҥ, үөрэххит, дьарыккыт түмүктээх буоларыгар кыһаллыҥ!

 

                                Жирков Костя, 11 кылаас

                      

Бу үөрүүлээх улахан тэрээһинтэн биир саамай өйдөнөн хаалбыт түгэнинэн 17 нүөмэрдээх оскуола оҕолорун кытта көрсүһүү этэ. Биһигини олус бэһиэлэйдик көрсүбүттэрэ. “Игры по станциям” диэн олус интэриэһинэй, бэһиэлэй оонньууну оонньообуппут, хамаанданан арахсан араас көрдөөх сорудахтары толорбуппут.

Итини сэргэ «Формула успеха юного гражданина» диэн аҕа баһылыкпыт Е.А.Борисов көҕүлээһининэн тэриллибит VII Республиканскай форумҥа кыттыыны ылбыппыт. Манна Россия араас муннуктарыттан эдэр ыччат биһиэхэ анаан видеонан эҕэрдэ ыыппыттарын, КВН хамаандалар шоу программанан эҕэрдэлээбиттэрин көрбүппүт.

Долгутуулаах бырааһынньыкпытыгар циркачтар, үҥкүүһүттэр, ырыаһыттар, музыканнар, уонна артыыстар бары холбоон олус үчүгэй «Двенадцать месяцев» диэн саҥа дьыллааҕы представление көрдөрбүттэрэ. Республикабыт Ил Дархана Е.А.Борисов эҕэрдэтин, инники былаанын истибиппит. Ол кэннэ араас көрдөөх оонньуулары оонньообуппут уонна дискотека буолбута. Барыта түүл курдук наһаа үчүгэй этэ.

Бу харыйа миэхэ элбэх доҕору, билиини, умнуллубат түгэннэри бэлэхтээтэ. Маннык улахан тэрээһиҥҥэ сылдьар чиэскэ тиксибиппиттэн олус үөрэбин уонна учууталларбар, төрөппүттэрбэр махталбын тиэрдэбин. Барыгытыгар бу кэлбит 2015 сыл үчүгэйи эрэ аҕаллын!

Слепцова Ариадна

 

Саша Романов: Мин СВФУ-га  институт физической культуры и спорта мас тардыһыы салаатыгар бэркэ диэн үчүгэйдик үөрэнэ сылдьабын. Бэйэм кыра эрдэхпиттэн спортка интэриэстээх буолан, бу үөрэххэ киирэргэ санаммытым. Үөрэхпитигэр күүскэ дьарыктанабыт. Спорт көрүҥнэринэн араас үөрэх тэрилтэлэрин икки ардыгар  элбэх тэрээһиннэр, күрэхтэр ыытыллаллар. Быйыл  “Саҥа ааттар” күрэххэ миэстэҕэ  тиксибитим. Устудьуон олоҕо наһаа интэриэһинэй, элбэх саҥа доҕор-атас баар буолар. Устудьуон буолар син биир үөрэнээччи курдук гынан баран, эйиигин биһиги учууталларбыт курдук маны суруй, маны суоттаа диэн ким да эккирэппэт. Барыта бэйэҕиттэн тутулуктаах, ким да эйиэхэ конспектаа баһаалыста диэбэт, бэйэҥ сөпкө суруйбатах буоллаххына – ол бэйэҥ ночоотуҥ.

 Даша Андросова: Мин ИЗФИР (Институт зарубежной филологии и регионоведения) диэн үөрэххэ үөрэнэ сылдьабын Мин үөрэнэр салаам – американские исследования. Сүрүннээн тылы буолбакка, регионнары үөрэтэбит, ол эбэтэр Хотугу Американы уонна Канаданы: бу дойдулар олохторун-дьаһахтарын,историяларын, территорияларын, аан дойду политикатын, уо.д.а. Группабытыгар 18-быт, улахан аҥара бары куорат оҕолоро. Уопсайбыт сабыс-саҥа, олорорго туох баар усулуобуйа барыта баар: тренажернай зал, душ, кухня, ааҕар саала, уо.д.а.

 "Эн саастыылаа5ын"

"Чэчик» хаһыат ааҕааччыларыгар биһиги дьүөгэбит, бэйэбит кыыспыт Сахая Горбунова ыалдьыттыыр. Билигин кини Дьокуускай куоракка РЛ-гэ (Республиканский лицей) бэйэтин кыаҕынан ситиһиилээхтик үөрэнэ сылдьар. Сахаяны кыһыҥҥы сынньалаҥар күүлэйдии кэлбитигэр көрсөн кэпсэттим уонна тэттик ыйытыыларга хоруй ыллым.

    

-Республиканскай лицейгэ хайдах туттарсан киирбиккин туһунан кылгастык кэпсиэҥ дуо?

Сахая: Миэхэ аан бастаан доҕорум олус үчүгэй оскуола баар диэн интэриэһиргэппитэ. Ол кэннэ саха канаалыгар НВК-ҕа биллэрии тахсарын көрөн бастаан утаа туттарсарым дуу, суох дуу диэн саарбаҕалаан баран, бэйэм кыахпын боруобаланаары аҕыйах күнүнэн куоракка барбытым. Бастакы  туурга чугастааҕы улуустартан, куораттан 70-ча оҕо туттарсыбыппыт. Мин гуманитарнай хайысхаҕа филология салаатын талбытым. Саха тылыгар, литературатыгар, историяҕа уонна нуучча тылыгар экзаменнары туттартаабытым. Бэйэм соһуйуом иһин иккис туурга 20-чэ оҕону кытта киирэн хаалбытым. Онтон иккис туру этэҥҥэ ааһан 10 оҕо иһигэр үчүгэй көрдөрүүлээх буолан РЛ үөрэнээччитэ буолбутум.

Бастаан утаа үөрэхпин ыарырҕаппатаҕым, кэлин уустугурда эрээри билигин оҕолору кытта тэҥҥэ сылдьабын.

     - Лицей көннөрү оскуолаттан туох уратылааҕый?

Сахая: Оскуолаҕа үөрэппэт предметтэрбит бааллар: тюркология,  ЯУНТ (якутское устное народное творчество), современный русский язык, древнетюркология уонна кэлэр чиэппэртэн алтайскай тыл  киириэхтээх. Саас хайаан да курсовой үлэ суруйан туттарыахтаахпыт. Күн аайы кэриэтэ 4 паараланабыт, ол аата оскуоланан ыллахха 8 уруоктанабыт. Биһигини СВФУ преподавателлэрэ кэлэн олус интэриэһинэйдик, научнайдык студеннары үөрэтэр курдук сыһыаннаһан үөрэтэллэр. Кинилэр оҕо информацияны бэйэтэ хасыһан, дириҥэтэн үөрэтэрин ирдииллэр уонна онно уһуйаллар. Биһиги, филологтар,  саха тылын  предметтэрин дириҥэтэн үөрэтэбит. Дьиэҕэ үлэ туһунан эттэххэ, саха уонна нуучча литературатын уруоктарыгар айымньылары уруокка аахпакка, бэйэбит дьиэбитигэр ааҕабыт, математикаҕа, физикаҕа сорудахтары блогунан биэрэллэр. Бастакы чиэппэр кэннэ каникулбут диэн суох (студеннар курдук семестрынан үөрэнэбит), ол оннугар иккис чиэппэргэ хойутуу тохсунньу 19 күнүттэн үөрэнэбит. Физкультурабыт «Юность», «Триумф» спортивнай комплекстарга буолар, үөрэхпититтэн чугас.  Улуустартан кэлбит оҕолорго интернат баар. Хоспутугар төрдүөн эн-мин дэсиһэн, уопсай тыл булан олоробут. Лицейгэ үөрэнэргэ, сайдарга бары усулуобуйа баар. Саамай сүрүнэ бэйэҥ үөрэххэ баҕалаах уонна кыһамньылаах буолуохха наада. 

      - Туох куруһуоктар буолалларый,сынньалаҥҥытын хайдах атаараҕыт?

Сахая: Үөрэх кэннэ оҕо бэйэтин баҕатынан араас куруһуоктарга сылдьар, дьарыктанар. Ону сэргэ үөрэх кэнниттэн Саха сирин биллиилээх дьонун кытта көрсүһүүлэр, истиҥ кэпсэтиилэр буолааччылар. Интернат иһинэн ырыа, үҥкүү уонна уруһуй куруһуоктара үлэлииллэр. Лицейгэ сыл аайы үгэс быһыытынан күһүҥҥү уонна сааскы баал ыытыллар эбит. Биэчэрдэрбит олус интэриэһинэй буолааччылар:  mask party (Хеллоуин курдук), Минута славы, уо.д.а.      

        - Лицейгэ оҕо ханнык хаачыстыбата биһирэнэрий?

Сахая: Мин санаабар, үөрэнээччи үөрэҕэр хайаан даҕаны улахан болҕомтону ууруохтаах, кыһаныахтаах. Учууталлары, оҕолору кытта биир тылы булан тапсыахха наада.

       - Ааҕааччыларбытыгар тугу тиэрдиэҥ этэй?

Сахая: Үөрэххитигэр кыһаллыҥ, доҕотторгутун кытта куруук бииргэ сылдьыҥ, учууталларгытын сыаналааҥ, убаастааҥ. Экзаменнаах оҕолорго кыахтарын толору туһананситиһиилээхтик туттараргытыгар, эрэллээх буоларгытыгар. Этэргэ дылы, барыта бэйэҕит илиигитигэр! Үрдүк ситиһиини, табыллыыны!

 

 Кэпсэттэ Чурукова Айыы-Сиэнэ

 

 Ыра санаа – олоҕу тупсарар

- Төбөҕө киирэр санааларгытын хонтуруоллуу үөрэнэргит ордук. Үчүгэй санаа – үчүгэйи, куһаҕан санаа  куһаҕаны булан тардар. Сырдык ыра санааларгыт таптал, доруобуйа, күүс-уох, ситиһии, дьол, үөрэх, үлэ туһунан буоллахтарына, олоххут эйгэтэ туолуо.

- Маннык хобдох тыллары: арыгы, табах, ыарыы, уоруу-алдьатыы, таҥнарыы эҥин курдуктары өйгө-санааҕа киллэрбэккэ сырыттаххытына, эһиги олоххутугар итилэр киириэхтэрэ суоҕа. Киһи куһаҕан санаа сиэртибэтэ буолуо суохтаах.

- Европа, Америка дьоно мичээрдэрин сирэйдэриттэн түһэрбэккэ көбүс-көнөтүк туттан-хаптан, ситиһиилээх, дьоллоох киһи мөссүөнүн тутуһаллар. Олохторо ол хайысханан барарын бары өттүнэн ситиһэ сатыыллар.

 Эйигин хаадьылыыр, күлүү-элэк гынар буоллахтарына:

·  Бастатан туран, кыһаллыма, истибэтэҕэ буол, өһүргэммиккин көрдөрбөккө буола сатаа.

·  Эккирэтээччи өһүргэнэргин күүтэр, ону эн соһутаҥҥын атыннык тутун. Кини этэрин кытта сөбүлэс эбэтэр омуннаан биэр.

·  Иирсибэккэ көннөрү быһаарсыахха сөп.

·  Чугас дьоҥҥун кытары сүбэлэс, кинилэр өйдөбүллэрэ эйиэхэ күүс-көмө буолуохтара.

 

Бэлэмнээтэ психолог Луковцева З.Р.

 

Билэҕин дуо?

·  Боростуой харандааһынан 55 км уһуннаах тардыыны оҥоруохха сөп.

·  Хас ытырдыбытын аайы мэйииҥ клетката өлөн иһэр.

·  Крокодиллар ууга дириҥҥэ киирээрилэр, хаамыскалары ыйысталлар.

·  Ханнык баҕарар кумааҕыны 8-тан элбэхтэ кыайан бүк туппаккын.

·  Киһи аһаҕас харахтаах кыайан ытырдыбат.

·  Леонардо Ди Каприо эбээтэ Елена Смирнова диэн ааттаах.

·  12 үйэҕэ европеецтар көтөрдөрү сэбирдэх курдук тииккэ үүнэллэр дии саныыллар эбит.

·  Сир шар 70% ууттан турар, итинтэн 1% эрэ иһиллэр эбит.

·  Сир үрдүнэн хас биирдии киһиэхэ 2 мөлүйүөннүү үөн-көйүүр тиксэр.

·  Киһи уонна банаан ДНК-та 50% сөп түбэһэллэр.

·  Таракан төбөтө суох өссө хас да нэдиэлэ олоруон сөп.

·  Того государствотыгар эр киһи дьахтарга комплимент оҥорбут буоллаҕына, хайаан да кинини кэргэн ылыахтаах.

 

                    Эргэ оскуолаҕа

              Биир эдэр кыыс оскуолаҕа муоста сууйааччынан үлэлиирэ үһү. Оскуола олус эргэ буолан, киһи кутун-сүрүн баттыыра.       Ол курдук, биирдэ киэһэ хойутаан хаалан, соҕотоҕун кэлэн сууйа сылдьыбыт. Саатар, остуорас эҥин ол күн ханна эрэ баран хаалан кэлбэтэх. Оннук сууйан ортолоон истэҕинэ түгэх кылааска олоппос муостаҕа түһэр тыаһа иһиллибит. Дьахтар олус соһуйбут. Ким да суоҕун билэр буолан, иэнэ кэдэҥнээбит, түргэнник бүтэрэн бара охсубут киһи эрэ диэн санааламмыт.

Онтон эмискэ уота баран хаалбыт. Хата, ол күн банаарыгын укта сылдьыбыт. Куттана-куттана, уотун холбообута, доҕоор, көрүдүөр түгэҕэр маҥан халааттаах эмээхсин кинини көрөн аҕай турар эбит!!! Санаатыгар чугаһыырга, бакыр уҥуох-тирии илиитинэн ыҥырар курдук үһү. Дьахтар өйүн сүтэрэ сыһыар дылы куттанан, оскуолаттан хайдах тахсыбытын да өйдөөбөт үһү.

Дьиэтигэр тиийээт, аһаабакка даҕаны сытынан кэбиспит. Ол кэннэ хас эмэ хонукка суорҕан-тэллэх киһитэ буолан сыппыт. Кэлин ити оскуолаҕа төрүт чугаһаабат буолбут.

Бу  түбэлтэ сэбиэскэй тутул эстиэн иннинэ буолбута. Ол саҕана абааһы, иччи диэни билиммэттэрэ.

 

Сивцева Ира

 

 

.