ВЕРСИЯ ДЛЯ СЛАБОВИДЯЩИХ

МУНИЦИПАЛЬНАЯ БЮДЖЕТНАЯ ОБРАЗОВАТЕЛЬНАЯ ОРГАНИЗАЦИЯ

"БАЯГИНСКАЯ СРЕДНЯЯ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНАЯ ШКОЛА им И.М. ХАТЫЛАЕВА"

МУНИЦИПАЛЬНЫЙ РАЙОН "ТАТТИНСКИЙ УЛУС"

 

 

Проекты

И.М.Хатылаев аатынан Баайаҕа орто оскуолата, Таатта улууһа

 

  

Бырайыак аата: «Олохтоох кыраайы үөрэтэр түмэл  матырыйаалын  КНРС уруоктарыгар туһаныы»

 

 

 

 

Ааптардар: Таатта улууһун Баайаҕа

орто оскуолатын Төрүт Култуура

биридимиэтин учуутала Жиркова С. В,

 кыраайы үөрэтэр түмэл

салайааччыта Неустроева Г.И.

 

  

 

 

 

 

 

2016

 

Бырайыак төрүөтэ

Билиҥҥи кэмҥэ ФГОС олоххо киирэн, үөрэхтээһин эйгэтигэр үлэлиир бары учууталларга, иитээччилэргэ биир уопсай ирдэбил турар. Олоххо көхтөөх, тус көрүүлээх, бэйэтин миэстэтин булунар кыахтаах, дьоҕурун, талаанын сөптөөхтүк аттаран туһанар, сайыннарар киһини иитэн таһаарыы. Бу ирдэбиллэр турбуттара урукку курдук олоххо наадалааҕа дуу, наадата суоҕа дуу биллибэт билиинэн симэн үөрэтэр ньымалары туһаныы татымын көрдөрдүлэр. Информационнай технология (ньыма) куруутун туттуллара салгымтыалаах, оҕону сылатар, үөрэнэр сылтаҕы үөскэппэт ньыма. Хайдахтаах даҕаны талааннаах кэпсээнньит буоллаххына, 45 мүнүүтэ устата оҕо болҕомтотун тутар кыаллыбат суол. Онон билигин учууталлар оҕо тус бэйэтэ кыттыһар, сэҥээрэр, тус бэйэтигэр туох эрэ сыһыаннаах, интэриэстэрин таарыйар саҥа ньымаларын көрдүү сатыыллар.Төрүт култуура уруоктарын ыытарга олус табыгастаахтык олохтоох түмэл матырыйаалларын туһаныахха сөп. Түмэлгэ дьарыктаныы наар биир киэбинэн ыытыллыбат,  уруок ыытыытыгар учуутал эрэ буолбакка түмэл үлэһитэ, ыалдьыттар кытталлар,онон уруоктар ис хоһоонноро, көрүҥнэрэ, ыытыллар ньымалара арааһынай буолар.

Бырайыак сыала: Саха норуотун төрүт култууратын туһунан дириҥ тус өйдөбүллээх, киэҥ билиилээх киһини иитии

Үлэ ис хоһооно

Оҕо омугун тылын-өһүн, сиэрин –майгытын, өйүн санаатын толору иҥэринэн туруу киһи буолан тахсарыгар сөптөөх эйгэ баар буолуохтаах. Дьиҥ сахалыы  тыыннах түөлбэттэн  омугун үтүө өрүттэрин иҥэриммит киһи иитиллэн тахсыа. Төрүт култуура уруоктарын ыытарга олохтоох түмэл матырыйаалларын, түөлбэ бары кыаҕын  туһаныахха сөп.

Үлэ хаамыыта:

1.Төрүт култуура биридимиэтин үөрэтэр  программа ис- хоһоонуттан көрөн  уруоктары  ыытыыны быһаарыы.

Холобурдаан эттэххэ,  биирдии кылааска үөрэх сылын устата 2-3 уруогу ыытыахха сөп, маны таһынан экскурсияҕа  сылдьаллар.

2. Түмэлгэ ыытыллар уруок киэбин , ыытыллар ньыматын толкуйдааһын:

       -  экскурсия уруок

-          Мастарыскыай

-          бырайыак -уруок

-           ирдэбил үлэ уруок

-          чинчийэр үлэ уруок

-          көрсүһүү

3.Үөрэтэр программаҕа  туһаныллар олохтоох матырыйаалы  наардааһын:

-          Баайаҕа биллиилээх дьонноро

-          Баайаҕа устуоруйата

-          Баайаҕа нэһилиэгин олохтоохторун төрүччүтэ

-          Үһүйээннэр

-          Баайаҕа бастыҥнара

-          Этнографическай экспонаттар

4. Бырайыакка кыттааччы таһымын сыаналааһын көрүҥэ

Личность сайдан иһиитин түһүмэхтэринэн көрдөрүү

 

 

Дьайымал хаттыгастара

Дьайымал көрүҥэ

Дьайымал тиһигэ

Личность ис туруга

Бастакы таһым

Үтүктээйи 

 

Көҕүлээһин

Быстах боростуой ньымалары билсиһии

Уһуйааччыны үтүктүү

Бэйэни көрдөнүү

Иккис таһым

Үөрэнээччи

Үөрэнии, болҕомтону биир сиргэ туһаайыы

Ньымаҕа үөрэнии

Бэйэ дьайымалын тиһигин тэринии

Тус суолун тобулааччы

Үһүс таһым

Уһуйулааччы

Сайдыы, болҕомтону биир сиргэ түмүү

Ньыма кистэлэҥнэрин баһылааһын

Бэйэ сайдар суолун торумнааһын

  Айар-тутар айылгылаах Айыы киһитэ

 

 

№1 сыһыарыы  Музейга ыытыллыбыт уруок былаана

Учуутал: Жиркова Саргылана Васильевна – Баайаҕа орто оскуолата.

Уруок: Төрүт культура 5  кылаас.

Уруок темата: Дорҕоон алыптаах эйгэтэ. (саха тыас таһаарар музыкальнай инструменнара).

Уруок тиибэ: Сатабыл уруок. (уруок мастарыскыай)

Уруок тэрилэ: ПК, экран, музыкальнай инструменнары көрдөрүү.

Үөрэтэрэ: Өбүгэлэрбит туох музыкальнай инструменнаахтарын билсиһиннэрии, бу дьарыгы киэн эйгэҕэ таһаарбыт, үйэтиппит биир дойдулаахтарбытын билиһиннэрии, тыаһы – үтүктэр тыллары өйдөөһүн, история, культура биир сүрүн салаатын кытта билсии.

Иитэрэ: Түҥ былыргы музыкальнай инструменнары сөргүтэн, туһана үөрэнии, тыаһата үөрэнэн норуот ырыатын тилиннэрии, үйэтитии, толоро, истэ үөрэнии. Уһуйуу технология нөҥүө кэлэр көлүөнэни иитии.

Сайыннарара: Дорҕоону истэ, саха тыас таһаарар инструменнарын тыастарын араара үөрэнии, музыкальнай истэр дьоҕуру  сайыннарыы, инструменнары тутта үөрэнии, тыл баайын сайыннарыы.

Билэр- көрөр үөрүйэх:

Үлэ сыалын-соругун таба туруоруу

Ылбыт билиинн сааһылааһын,түмүү

Эбии матырыйаалы туһаныы

Бэйэни салайар-дьаһайар үөрүйэх:

Бэйэ үлэтин сатаан былааннааһын

Бэриллэр информацияны истии

Ытык өйдөбүллэр:

Бэйэтин нэһилиэгин устуоруйатын, туруу үлэһит, ситиһиилээх, ураты,  талааннаах дьонун билии.

Информацияны үөрэххэ,олоххо туһанарга үөрэнии, наадатын өйдөөһүн

“Мин уонна мин нэһилиэгим дьоно” диэн ытык өйдөбүлү иҥэринии

Бэйэни сатаан сыаналаныы.

Бодоруһар үөрүйэх:

Инструменнарга оонньуур кэмҥэ аттыгар олорор киһини кытта биир тэтимҥэ киирии, сатаан истэргэ үөрэнии

Кэпсиир киһитин истии,өйдөөһүн

Музейга сылдьыбыт санаатын сатаан суруйар, саҥарар дьоҕуру сайыннарыы.

Бөлөҕүнэн толоруу уратытын өйдөөһүн.

Уруок хаамыыта:

Түһүмэхтэрэ

Учуутал үлэтэ

Үөрэнээччи үлэтэ

ИКТ

Тэрээһин чааһа. Бэйэни билсиһиннэрии. Турукка киирии.

 

 

Киирии чааһа.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Практическай чааһа.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Түмүк - реф

лексия.

Саина, Яна ырыа ыллыылар.

Үтүө күнүнэн күндү оҕолор!

Бүгүн эһиэхэ “Дорҕоон алыптаах эйгэтэ” диэн темаҕа уруок ыыта кэллим.

 

Биһиги өбүгэлэрбит былыр балачча элбэх музыкальнай инструменнаахтара биллэр.

Билигин үгүс оҕо, улахан да киһи бу инструменнар тустарынан соччо билбэт. Историяны кылгастык сэгэтэн көрдөххө бу инструменнар тустарынан балачча билиэххэ сөп.

Биирдиилээн инструменнар тустарынан кэпсиибин. Саха музыкальнай инструмена олоҕун тухары биһиги биир дойдулаахпыт Баайаҕаҕа төрөөбүт , улааппыт, үөрэммит А.И. Чахов чинчийбитэ, үөрэппитэ, чөлүгэр түһэрэн, сороҕун саҥардан оҥорбута. Элбэх кинигэ автора.

Бу кимнээҕий оҕолоор?

(Күүтүллэр эппиэт: Кинилэр саха музыкатын туһунан билиини,  сахалыы инструменнары аан дойду таһымыгар таһаарбыт, билиһиннэрбит  үтүөлээхтэр-өҥөлөөхтөр.)

 

Бу инструменнарга оонньоотоххо, оҕолор, барыта айылҕаҕа истэр  тыастарбыт тахсаллар.

 

Билигин ылан тыаһатан көрүөххэйиҥ эрэ. Биирдии биирдии инструменнары тыаһатан хайдах тыаһыырын ыйыталаһыы.

2 – лии үстүү оҕону оонньоон көрдөрөллөр.

 

Бытаан ырыаҕа ханнык инструмент барсарый?

Түргэн, тэтимнээх ырыаҕа ханнык инструмент барсарый?

Эһиги  туох саҥаны биллигит?

Ханнык инструменнарга оонньоотугут?

Ханнык инструмены ордук сөбүлээтигит?

Интэриэһиргээбит оҕолор инструменнар тустарынан эбии Интернеттэн, араас кинигэлэри хасыһан эбии ааҕан кэлээриҥ. Саха инструменнарыгар оонньуу үөрэниҥ.

 

Үөрэнээччилэр турукка киирэн ырыаны истэллэр.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Биир дойдулаахтарын: Александр Чаховы,

Клавдия, Герман Хатылаевтары билэн эппиэттииллэр.

 

 

 

Инструменнары ылан тыаһатан көрүү.

 

 

 

 

Үөрэнээччилэр эппиэттэрэ.

 

 

 

Оҕолор эппиэттэрэ.

 

 

 

 

 

 

 

Инструменнар тустарынан слайда көрөбүт.

Дьаҕа, Муос күпсүүр, Сүөһү туйаҕа, Тырыыҥка, Баҕа айаҕа, “Тыал тыаһа” сиксиир күпсүүр.

 

(Проектор)

Презентацияны туһаныы

Клавдия, Герман Хатылаевтар хаартыскалара.

А.И. Чахов хаартыската.

 

 

Тыаһы үтүктэр тылларынан сирдэтэн, инструмент тыаһын этэргэ холонуу.

Холбоон тэтим охсобут. Уопсай “Саас буолаҕа” норуот ырыатын ыллыыбыт.

 

 

Уруок  технологическай картата

 

Учуутал дьайымалын тиһигэ

Үөрэнээччи дьайымалын тиһигэ

 

Билии-көрүү эйгэтэ

Бодоруһар дьоҕур

Бэйэни салайыныы

 

Дьайыы

Баһылыыр ньымата

Дьайыы

Баһылыыр ньымата

Дьайыы

Баһылыыр ньымата

 

1түһүмэх

1түһүмэх

1түһүмэх

Тус бэйэ сыалын туруорунуу

 

Оҕолорго  уруок  сыалын  туруортарыы

 

Бөлөххө үлэлээһин

Оҕо уруокка бэйэтин дьайымалын сыалын  туруора үөрэнэр

 

Бииргэ үлэлээһин

Бөлөххө үлэлии үөрэнэр

Оруолун быһаарар

Дьайымалын тиһигин былаанныы үөрэнэр

 

2түһүмэх

2түһүмэх

2 түһүмэх

Дьайымал тэриниитин кэтиир, салайар

 

 

 

 

Дьайымалы тэрийэр

Ньыма кистэлэҥнэрин баһылыыр

Оруоллары үллэстии

Оруолун атын дьоҥҥо дьүөрэлиир

Оруолун толорор

Чопчу дьайыыны хаттыгастарынан оҥорор

 

3түһүмэх

3 түһүмэх

3түһүмэх

Дьайымал тиһигин ырытар, ырыҥалыыр, салгыы хардыыны тойоннуур

 

 

Билиини, сатабылы  сааһылааһын,түмүү

 

Бөлөх үлэтин ырыҥалыыр, сыаналыыр

Тус үлэтин сыаналыыр, ырыҥалыыр салгыы хардыытын толкуйдуур

 

2№ сыһыарыы       Төрүт култуура уруогар туттуллар түмэл матырыйааллара  

 

Киэн туттар биир дойдулаахтарбыт

 

П.Ф. Андросов-Грецияҕа үс төгүл сатыы айаннаабыт биир дойдулаахпыт, паломник, Байаҕантай улууһугар оскуола аһыллыытын турурсубута

Экскурсияны тэрийии, истиэндэ матырыйаалларын билсиһии

Кыра чинчийэр үлэ.

 

Я.Х. Рябицкий - политсыылынай.Баайаҕа нэһилиэгэр доруобуйа харыстабылыгар Рябицкэйдэр үтүөлэрэ-өҥөлөрө.

Чинчийэр үлэни тэрийии:

1.Баайаҕаҕа нуучча быраастара, биэлсэрдэрэ

2. Г.К.Андросов- Баайаҕаттан бастакы анал үөрэхтээх биэлсэр

Ьаайаҕа хортуоппуй олордуутун устуоруйата

 Баайаҕа балыыһатын историята презентация

 

 И.И. Андросов –  империалистическай  сэрии кыттыылааҕа.

Хаһыат матырыйаалларын кытта үлэни тэрийии

 

 Г.Л. Семенов – Неустроевтар учуутал династиялара.  

Быыстапка тэрийиитэ. Баайаҕа Учуутал династиялара.

Көрсүһүү ”Учуутал династиялар”

 

 М.П. Слепцов-Оторов – саха интеллигенциятын чаҕылхай бэрэстэбиитэлэ

Үөрэнээччи  Слепцов  Андрей дакылаатын матырыйаалын туһаныы..

 

Г.М. Андросов – номох буолбут олох

Компьютернай презентация.

Чинчийии үлэни тэрийии

 

Мандар Уус- Б.Ф. Неустроев – бөлүһүөктүү көрүүлэрэ

 

Б.Ф.Неустроев –Мандар уус- ууһаныы төрүт ньымаларын тилиннэрээччи кинигэлэрин

Үөрэнээччи Иванова Евгения дакылаатын матырыйаалын туһаныы

Реферат суруйуута

Мандар Уус төрһт дьарыкка анаан суруйбут  туһанан дьарыктары тэрийии

Мастарыскыай уруоктар, маастар-кылаастар

 

Е.Д. Андросов – сээркээн сэһэнньит.

Кыраайы үөрэтээччи үлэлэринэн чинчийэр үлэни тэрийии

 

И.М. Максимова – Саха драматическай театрын артыыската, биир дойдулаахпыт

Быыстапка тэрийиитэ,

компьютернай презентация

 

И.Д. Христофоров- Саха балетнай искусствотын төрүттээччи   

Компьютернай презентация, үөлээннээхтэрин кытта көрсүһүү тэрийиитэ

 

 

И.М. Хатылаев. Саха республикатын “20-с Үйэ чулуу Педагога” анал бэлиэтин хаһаайына, оскуолабыт урукку дириэктэрэ  столетия.

Быыстапка-экскурсия. Аймахтарын, билэр дьонун, кэллиэгэлэрин кытта көрсүһүү тэрийии.Стендовый материал,презентация, организация встречи с родными

 

Р.Е. Хатылаев – Баайаҕа нэһилиэгин Сээркээн сэһэнньитэ

Үлэлэринэн ирдэбил, чинчийэр үлэни ыытыы.

 

К.А. Андросова. М.А. Андросова. П.А. Андросов- Андросовтар учуутал династия төрүттээччилэрэ

Презентация, стендэ матырыйаалларынан быыстапка, ахтыылары хомуйуу, ирдэбил үлэни тэрийии

 

 Д.Е. Дедюкин.  Байанай ыллыгынан.  (“Байанай” куруһуок оҕолоро, салайааччыта Неустроев Г.Г.)

Мастарыскыай уруок “Булт тэрилин оҥоруу”  “куруһуок оҕолоро, салайааччыта.

 

 А.Е. Дедюкин – полярнай летчик.

 

Көрсүһүү уруок

 

Г.В., К.Ф. Хатылаевтар. Төрүт Дорҕоону тилиннэрээччилэр.

Мастарыскыай уруок

 

 

Күүтүллэр түмүктэр

КНРС уруоктарын олоҕу кытта ыкса сибээстээн, оҕолору дьайымал тиһигэр бэйэлэрин кытыннаран, араас киэптээх, көрүҥнээх уруоктары ыытан   үөрэтэр түгэммитигэр оҕо билиэн-көрүөн баҕата уһуктуо, үөрэнэргэ, билэргэ-көрөргө баҕалаах буолуо.Баҕалаах оҕону үөрэтэр судургу. Төһө баҕарар оҕо билиитин кэҥэтиэххэ, оҕону үлэ араас көрүҥнэрин туһанан  сайыннарыахха сөп.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 хха